Interpelacja nr 2171

do ministra nauki i szkolnictwa wyższego

w sprawie pilnych zmian i innowacyjnych rozwiązań w celu poprawy jakości w szkolnictwie wyższym i w polskiej nauce, z uwzględnieniem wzrostu nakładów i podaniem trwałych i przejrzystych zasad finansowania szkolnictwa wyższego i nauki w kontekście postulatów I Forum Związków Zawodowych Uczelni Wyższych Pomorza Zachodniego

Szanowna Pani Minister! W dniu 14 lutego 2008 r. odbyło się I Forum Związków Zawodowych Uczelni Wyższych Pomorza Zachodniego (Uniwersytetu Szczecińskiego, Politechniki Szczecińskiej, Politechniki Koszalińskiej, Akademii Rolniczej, Akademii Morskiej oraz Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie). Tematem forum była wymiana postulatów i przemyśleń środowisk akademickich i naukowych dotyczących pilnych zmian i innowacyjnych rozwiązań w celu poprawy jakości w szkolnictwie wyższym i w polskiej nauce.

Wyrażono jednoznaczną opinię dotyczącą przedstawienia przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego pilnej strategii poprawy jakości szkolnictwa wyższego i polskiej nauki z podaniem jasnych i przejrzystych zasad ich finansowania.

Uczestnicy forum zdecydowanie podkreślili niewystarczające finansowanie szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce. Bez wzrostu finansowania budżetowego i innowacyjnych rozwiązań nie da się wdrożyć pozytywnych i trwałych zmian w szkolnictwie wyższym. Tegoroczna dotacja budżetowa na szkolnictwo wyższe i naukę wzrosła tylko niespełna 1% PKB (dokładnie 0,88%), co w praktyce oznacza finansowanie na poziomie kwotowym w stosunku do roku ubiegłego. Przypomnę, że w krajach OECD jest dwukrotnie większe finansowanie. Bardzo ubogo wypadamy w stosunku do krajów Unii Europejskiej, porównując wskaźnik kwotowy liczony na jednego studenta. Otóż w krajach UE przeznacza się średnio około 8000 euro rocznie, a w Polsce - 1300 euro, a więc 6-krotnie mniej.

W międzynarodowym rankingu jakości szkolnictwa wyższego, gdzie głównymi kryteriami oceny były: osiągnięcia absolwentów (m.in. liczba zdobytych Nagród Nobla), uznane nagrody dla pracowników uczelni, liczba pracowników uczelni w rankingach cytować, liczba artykułów opublikowanych w liczących się czasopismach naukowych, zajęliśmy 398 (Uniwersytet Warszawski) pośród 500 najlepszych szkół wyższych świata. Dodam, że na 76 miejscu uplasował się Uniwersytet Moskiewski, a Uniwersytet Karola z Pragi na miejscu 207.

Fatalny też jest obraz polskiej nauki wyłaniający się z raportu „Autoanaliza polskiego środowiska naukowego” opublikowanego przez Komitet na Rzecz Rozwoju Nauki w Polsce. Zaniedbane wdrożenia wyników badań do praktyki gospodarczej są ogromne. Jesteśmy w ogonie świata - 2,7 patenta na 1 mln mieszkańców, podczas gdy w Czechach - 10, a na Węgrzech - 18 patentów. Świat zarabia na nauce, Polska - nie. A polski potencjał naukowy jest wciąż niewykorzystany!

W styczniu tego roku, minister Barbara Kudrycka w debacie „Kto zapłaci za twoje studia - jak finansować szkolnictwo wyższe w Polsce” nie nakreśliła zdecydowanych perspektywicznych rozwiązań w sferze finansowania szkolnictwa wyższego i nauki. Natomiast powiedziała o konieczności współfinansowania studiów, wywołując tym samym gorące dyskusje wśród zaniepokojonych ta zapowiedzią studentów.

Zatem niedoinwestowanie polskiej nauki i szkolnictwa wyższego jest wyraźne, z drugiej strony polskie szkolnictwo wyższe i nauka wymagają zdecydowanych działań naprawczych, a nawet rewolucyjnych przekształceń w sferze mierników jakości „wyższego” nauczania i wymogu konkurencyjności, zgodnych zresztą ze strategią lizbońską!

Wartym podkreślenia są niektóre nieoficjalne uwarunkowania ograniczające skuteczną aplikację środków unijnych (nawet z nowością w finansowaniu tzw. „cross-financing”) z Regionalnego Programu Operacyjnego (RPO), Programu Operacyjnego: „Innowacyjna gospodarka” (PO IG): priorytet 1: Badania i rozwój nowoczesnych technologii, priorytet 2: Infrastruktura sfery B+R i Programu Operacyjnego: „Kapitał ludzki” (PO KL).

Ważniejsze postulaty w „Porozumieniu Zachodniopomorskim” I Forum Związków Zawodowych Uczelni Wyższych Pomorza Zachodniego:

1. Kiedy nastąpił zdecydowane i pilnie oczekiwane zmiany przeciwdziałające narastającemu kryzysowi środowiska akademickiego dotyczące głównie podjęcia radykalnych, trwałych i przejrzystych zasad finansowania szkolnictwa wyższego i nauki wraz z innowacyjnymi rozwiązaniami w sferze poprawy systemu nauczania i wykorzystania polskiej nauki?

2. Kiedy Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego przedstawi „Program poprawy jakości kształcenia akademickiego” wobec postępującego procesu obniżanie tej jakości poprzez m.in.: zwiększanie liczebności grup studenckich, brak możliwości indywidualizacji toku studiów, redukcji programów kształcenia, redukcji zajęć laboratoryjnych, zwiększenia obciążeń dydaktycznych nauczycieli akademickich?

3. Czy i kiedy jest przewidywany wzrost wynagrodzeń dla pracowników zatrudnionych w szkolnictwie wyższym i instytucjach naukowych wobec braku od wielu lat systemowych rozwiązań w tej sferze?

4. Jakie mechanizmy kontrolujące i nadzorujące zamierza wprowadzić ministerstwo wobec coraz liczniejszych przypadków łamania praw pracowniczych i związkowych na uczelniach wyższych?

Z poważaniem

Posłowie Czesław Hoc i Joachim Brudziński

Kołobrzeg-Warszawa, dnia 7 marca 2008 r.

Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego - z upoważnienia ministra -

na interpelację nr 2171

w sprawie pilnych zmian i innowacyjnych rozwiązań w celu poprawy jakości w szkolnictwie wyższym i w polskiej nauce, z uwzględnieniem wzrostu nakładów i podaniem trwałych i przejrzystych zasad finansowania szkolnictwa wyższego i nauki w kontekście postulatów I Forum Związków Zawodowych Uczelni Wyższych Pomorza Zachodniego

Szanowny Panie Marszałku! W związku z przekazaną przy piśmie z dnia 31 marca 2008 r., nr SPS-023-2171/08, interpelacją pana posła Czesława Hoca oraz Joachima Brudzińskiego w sprawie niskich nakładów finansowych na szkolnictwo wyższe w aspekcie postulatów I Forum Związków Zawodowych Uczelni Wyższych Pomorza Zachodniego uprzejmie wyjaśniam, co następuje.

W warunkach polskich poziom wydatków publicznych na szkolnictwo wyższe, traktowany jako wydatki budżetu państwa klasyfikowane w ramach działu 803: Szkolnictwo wyższe, porównywany jest zazwyczaj w kontekście poziomu uposażeń w szkolnictwie wyższym w relacji do poziomu zarobków, w tym w szkołach wyższych w innych, znacznie bardziej zamożnych państwach świata. W państwach tych poziom PKB wyrażony w przeliczeniu na głowę mieszkańca jest jednak istotnie wyższy niż w Polsce. Porównania takie prowadzą do konkluzji, że zarobki polskich pracowników szkolnictwa wyższego są niskie i przyczyniają się do poszukiwania pracy przez polskich naukowców w innych uczelniach europejskich. Jest to jeden z problemów, z którymi trzeba się będzie liczyć prognozując przyszłość naszego szkolnictwa wyższego w wieloletniej perspektywie.

Mając na uwadze wspomniane różnice w poziomie PKB, należy jednak zauważyć, iż relacje udziału wydatków publicznych na szkolnictwo wyższe w Polsce kształtują się w zbliżonej skali w stosunku do wielu krajów - członków Unii Europejskiej. W świetle danych z publikacji GUS „Szkoły wyższe i ich finanse w 2006 r.” opartych na źródle „Education at a Glance OECD Indicators 2006” wydatki na szkolnictwo w wybranych krajach europejskich jako procent PKB wg źródeł pochodzenia funduszy w 2003 r. kształtowały się w zakresie wydatków publicznych (łącznie z subsydiami dla szkół prywatnych) na poziomie: Francja - 1,1; Hiszpania - 0,9; Holandia - 1,1; Irlandia - 1,0; Niemcy - 1,0; Wielka Brytania - 0,8; W?ochy - 0,7.

W Polsce udział wydatków publicznych w PKB w 2003 r. wynosił 0,84, ale w następnych latach znacząco wzrósł: do poziomu w 2004 r. 0,96 i w 2005 r. 0,99, a następnie nieco zmalał: w 2006 r. - 0,95 (w relacji do wstępnego szacunku PKB).

Wskazany wzrost udziału wydatków publicznych po 2003 r. był w głównej mierze efektem wdrożenia II i III etapu, od września 2003 r. i września 2004 r. (a więc ze skutkami przechodzącymi na 2005 r.), poprawy poziomu przeciętnych wynagrodzeń pracowników szkolnictwa wyższego oraz rozszerzenia od października 2004 r. zasięgu pomocy materialnej dla studentów w odniesieniu do studentów studiów niestacjonarnych w uczelniach publicznych oraz wszystkich studentów (studiów stacjonarnych i niestacjonarnych) w uczelniach niepublicznych.

Poprawa poziomu przeciętnych wynagrodzeń była realizowana w odniesieniu do zróżnicowanej relacji do kwoty bazowej, określanej w ustawie budżetowej na dany rok dla pracowników wymienionych w art. 5 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 110, poz. 1255, z późn. zm.). Zróżnicowanie relacji do wspomnianej kwoty bazowej dotyczy czterech grup pracowników publicznych szkół wyższych, dla których relacja do kwoty bazowej w zakresie przeciętnych wynagrodzeń miesięcznych nie powinna być niższa:

- grupa stanowisk profesorów - od 391,8%,

- grupa stanowisk docentów, adiunktów i starszych wykładowców, starszych kustoszy dyplomowanych, starszych dokumentalistów dyplomowanych, kustoszy dyplomowanych i dokumentalistów dyplomowanych, a także adiunktów bibliotecznych i adiunktów dokumentacji i informacji naukowej - od 261,2%,

- grupa stanowisk asystentów, wykładowców, lektorów, instruktorów, asystentów bibliotecznych, asystentów dokumentacji i informacji naukowej - od 130,6%,

- grupa pracowników niebędących nauczycielami akademickimi - również od 130,6%.

Ten sposób kształtowania przeciętnych wynagrodzeń w grupach pracowniczych publicznego szkolnictwa wyższego, wprowadzony stosownymi nowelizacjami poprzedniej ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385, z późn. zm.) i ustawy z dnia 26 czerwca 1997 r. o wyższych szkołach zawodowych (Dz. U. Nr 96, poz. 590, z późn. zm.), utrzymany został postanowieniami art. 151 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365, z późn. zm.).

W art. 151 ust. 4 tej ustawy wprowadzono również istotne ustalenie, że środki na wynagrodzenia dla pracowników uczelni publicznej określa senat w ramach środków posiadanych przez uczelnię. Oznacza to, że środki na wynagrodzenia wynikające ze stosunku pracy (wynagrodzenia osobowe wraz z dodatkowym wynagrodzeniem rocznym), a więc kształtujące przeciętne wynagrodzenia miesięczne, są ustalane przez senaty w ramach środków pochodzących z przychodów z dotacji budżetu państwa oraz z przychodów własnych (pozabudżetowych).

Realizacja trójetapowej poprawy poziomu wynagrodzeń pracowników szkolnictwa wyższego (I etap był wprowadzony od września 2001 r.) spowodowała, że w efekcie tych podwyżek przeciętne wynagrodzenia w obszarze szkolnictwa wyższego znacząco wzrosły w stosunku do innych grup pracowniczych w państwowej sferze budżetowej. Wypada zaznaczyć, że w 2006 r. (a więc rok po zakończeniu II etapu poprawy) przeciętne wynagrodzenia miesięczne w skali uczelni publicznych w gestii ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego w relacji do 2001 r. (a więc roku wprowadzenia I etapu poprawy) wzrosły nominalnie o 55% z czego w grupach stanowisk: profesorów o 48,7%, adiunktów o 61,3%, asystentów o 42,2% i pracowników niebędących nauczycielami akademickimi o 43,2%.

Równocześnie przeciętne wynagrodzenia miesięczne w zbiorze tych uczelni w 2006 r. były wyższe od kwoty bazowej powiększonej o podane wskaźniki procentowe i wynosiły w grupie stanowisk: profesorów - 7619,9 zł, tj. o 8,3%; asystentów - 2705,3 zł, tj. o 15,3%; pracowników niebędących nauczycielami akademickimi - 2565,9 z?, tj. o 9,4% a w grupie adiunktów - 4679,4 zł, a więc na poziomie zbliżonym (tj. 99,8%) do wspomnianej relacji.

W roku 2007 nastąpiło zahamowanie wzrostu poziomu przeciętnych wynagrodzeń, niedorównujące niskiej prognozowanej skali waloryzacji inflacyjnej (1,9%), co powoduje w sytuacji postępującej już od 2006 r. znacznie wyższej dynamiki wzrostu przeciętnych wynagrodzeń w gospodarce narodowej coraz bardziej wyraźne oczekiwania i dążenia środowisk akademickich, aby budżet państwa zapewnił i sfinansował kolejną poprawę poziomu wynagrodzeń. W warunkach presji inflacyjnej postulaty te są coraz mocniej akcentowane.

Określony w ustawie budżetowej na rok 2008 poziom budżetu szkolnictwa wyższego (wraz ze stosownymi rezerwami celowymi) opiewa na kwotę 11 071,5 mln zł, co w relacji do 2007 r. stanowi wzrost nominalny o prawie 3,6%, a w ujęciu realnym o 1,3%. Udział tych wydatków w 2008 r. w stosunku do prognozowanej wartości PKB wynosi 0,88%. W ramach podanej kwoty wydatków budżetu państwa na szkolnictwo wyższe zaplanowano rezerwę celową pn. „Dofinansowanie zadań szkolnictwa, w tym na zwiększenie wynagrodzeń pracowników uczelni publicznych” (poz. 51) w łącznej kwocie 301 845 tys. zł.

Przewiduje się, że zasadnicza część tej rezerwy będzie przeznaczona na wspomniane zwiększenie wynagrodzeń i stosownie rozdysponowana pomiędzy resorty, w których gestii znajdują się uczelnie publiczne. Obecnie uzgadniany jest wspólny wniosek zainteresowanych resortów w sprawie uruchomienia rezerwy, który będzie następnie skierowany do ministra finansów. Kolejnym etapem będzie rozdzielenie przez właściwych ministrów otrzymanych kwot z rezerwy na rzecz nadzorowanych uczelni publicznych.

Wykonując upoważnienie ustawowe zawarte we wspomnianym art. 151 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, minister nauki i szkolnictwa wyższego wydał rozporządzenie z dnia 22 grudnia 2006 r. w sprawie warunków wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą dla pracowników zatrudnionych w uczelni publicznej (Dz. U. Nr 251, poz. 1852, z późn. zm.). Zgodnie z art. 152 ust. 3 ustawy przepisy tego rozporządzenia przestały mieć zastosowanie do pracowników uczelni objętych układem zbiorowym pracy lub regulaminem wynagradzania z dniem wejścia w życie tych aktów. Należy zatem stwierdzić, że przepisy rozporządzenia nie znajdują zastosowania w uczelniach, w których wprowadzono regulamin wynagradzania.

Jednocześnie należy podkreślić, iż w trakcie procesu legislacyjnego poprzedzającego wydanie tego rozporządzenia prowadzone były szerokie konsultacje ze środowiskiem szkół wyższych oraz związkami zawodowymi, w wyniku których opracowano tabele stawek wynagrodzenia miesięcznego nauczycieli akademickich i pracowników niebędących nauczycielami akademickimi, a także pracowników pełniących funkcje kierownicze w uczelni (załączniki nr 1, 2, 7, 9 do rozporządzenia).

Ponadto, stosownie do art. 151 ust. 8 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, senat uczelni może przeznaczyć dodatkowe środki na zwiększenie wynagrodzeń, w tym także ponad wysokość ustaloną na podstawie omawianego rozporządzenia, jeżeli uczelnia posiada na ten cel środki pochodzące z innych źródeł niż budżet państwa. Zasady podziału tych środków są ustalane z zachowaniem uprawnień związków zawodowych.

Z powyższego przepisu wynika, iż rektor uczelni na wniosek senatu, dokonując podziału środków pozabudżetowych przeznaczonych na wzrost wynagrodzeń dla pracowników, nie może naruszać uprawnień działających w uczelni związków zawodowych. A zatem każda decyzja dotycząca zwiększenia, ze środków pozabudżetowych, wynagrodzeń poszczególnych pracowników uczelni musi być poprzedzona konsultacją ze związkami zawodowymi oraz podjęciem stosownej uchwały przez senat uczelni.

Należy zaznaczyć, że zgodnie z art. 118 ust. 2 ustawy stosunek pracy z nauczycielem akademickim w uczelni publicznej nawiązuje i rozwiązuje rektor w trybie określonym w statucie. Oznacza to, że rektor uczelni jest bezpośrednim pracodawcą nauczycieli akademickich zatrudnionych w tej uczelni, a zatem rektor jest organem właściwym do określenia wysokości wynagrodzenia nauczyciela akademickiego.

Jednocześnie pragnę podkreślić, że dyskusje dotyczące m.in. zmian w systemie finansowania szkolnictwa wyższego, w tym również w zakresie wynagrodzeń pracowników, prowadzono w ramach powołanego przez ministra nauki i szkolnictwa wyższego Zespołu do Spraw Opracowania Założeń Reformy Systemu Nauki oraz Założeń Reformy Systemu Szkolnictwa Wyższego. W wyniku tych prac określono główne ramy zmian w zasadach finansowania nauki:

- wprowadzenie systematycznego, obligatoryjnego audytu zewnętrznego wszystkich jednostek badawczych w celu uzyskania akredytacji,

- nowelizacja zakresu i zasad finansowania poprzez dotację statutową,

- wprowadzenie oceny parametrycznej jednostek naukowych,

- finansowanie badań naukowych wyłącznie poprzez granty w trybie konkursowym,

- efektywne wspieranie finansowe dla wspólnych studiów doktoranckich prowadzonych przez instytuty PAN, JBR-y i jednostki szkół wyższych oraz granty finansowane dla interdysyplinarnych studiów doktoranckich w obszarach zaawansowanych technologii,

- wypracowanie korelacji w sposobie wydatkowania środków budżetowych oraz pochodzących z programów operacyjnych.

Wyniki tych prac, które można również znaleźć w projekcie założeń reformy systemu nauki i szkolnictwa wyższego, znajdują się na stronie internetowej resortu www.nauka.gov.pl i posłużą do dalszych działań, dotyczących reformowania tych sfer działalności państwa, które w znacznej mierze będą miały charakter regulacji legislacyjnych. W niniejszym projekcie przedstawione są także założenia związane z poprawą jakości i zarządzania w szkolnictwie wyższym i polskiej nauce.

Z wyrazami szacunku

Podsekretarz stanu

Grażyna Prawelska-Skrzypek

Warszawa, dnia 13 maja 2008 r.